Spiti jest odległym regionem Stan Himachal Pradeś w Indiach, ze stolicą w Kazie, położonym na Wyżynie Tybetańskiej. Stanowi subdystrykt dystryktu Lahau & Spiti, posiadający swój odrębny język, historię i trtadycje. Od wschodu graniczy z indyjską prowincją Kinnaur, a od północnego zachodu – z powiatem Purang (prefektura Ngari) Tybetańskiego Regionu Autonomicznego Chin. Ponieważ jest to region przygraniczny, wjazd do Spiti wymaga specjalnego zezwolenia od władz Indii, tzw. Protected Area Permit (PAP). Przed 1992 rokiem region był całkowicie zamknięty dla turystyki (także indyjskiej), a od 1995 r. jest dla Hindusów otwarty, a warunkowo otwarty dla cudzoziemców.
Spiti, w związku z tym. pozostaje jednym z najbardziej dziewiczych obszarów Himalajów. Od X-XI wieku panuje tu buddyzm tybetański, który nałożył się na wcześniejsze praktyki religii bon.
Buddyzm pojawił się tu bardzo wcześnie, o czym świadczy znaleziony w Dhankar (dawnej stolicy Spiti) posąg z brązu Buddy, pochodzący z Gilgit w Kaszmirze (części kontrolowanej obecnie przez Pakistan). Ale dopiero druga fala buddyzmu w Tybecie w X-XI wieku ugruntowała tu Naukę Buddy. Spiti pełniło szczególną rolę w rozprzestrzenianiu się buddyzmu w Tybecie. Bowiem od X wieku stanowiło ważną prowincję królestwa Guge, obejmującego także obszar Puran (rejon Góry Kailash). Spiti znajdowało się wtedy na szlaku z Tholing, stolicy Guge, do Kaszmiru, skąd skąd czerpano wiedzę duchową (patrz opis Kaszmiru). W miejscowości Tabo zachowała się historia, której świadectwem są naścienne malowidła. Historia łączy się z Lotsawą Rinchen Zangpo (958–1055), Wielkim Tłumaczem, który najbardziej przysłużył się do odrodzenia się buddyzmu w Tybecie. Z pomocą zespołu uczonych kaszmirskich (kaszmirskich panditów), w tym swojego kaszmirskiego mistrza Śraddhakaravarmana, tłumaczył sanskrycki kanon buddyjski na język tybetański i z ich pomocą ugruntował go całym w Tybecie. To właśnie z Kaszmiru wywodzi się tantra, która przesiąknęła nauki Buddhy. Lotsawa Rinchen Zangpo, korzystając ze wsparcia władcy królestwa Guge, wielkiego patrona buddyzmu, Yeshe-Ö (Ye shes ’Od, ok. 959–1036) dotarł przez Spiti do Kaszmiru. Tam przez siedem lat studiował sanskryt i sztukę interpretacji nauk duchowych. Po powrocie uzyskał wsparcie króla Yeshe-Ö w ustanowieniu 108 ośrodków buddyjskich w całym Tybecie. W roku 996 sprowadził do Spiti – a także później do innych części Tybetu – 32 artystów kaszmirskich, którzy wykształcili kanon malowideł buddyjskich, obowiązujący do dziś. Właśnie w Tabo, obecnie znanym jako „Adżanta Himalajów„, najlepiej zachowały te pierwsze malowidła z tego okresu (obecnie pod ochroną UNESCO). Z tego okresu jest także mało odwiedzany klasztor w wiosce Lhalung, koło Dhankhar, który również zachował sztukę z czasów Lotsawy.
Niektórzy uważają, że nie tylko pod względem kulturowym ale i krajobrazowym Spiti nie ustępuje Ladakhowi. Tutaj leżą najwyższe na świecie wsie zamieszkałe przez okrągły rok. Nad najwyższymi wioskami, Kibber i Tashigong. wznoszą się dwie majestatyczne góry: Kanamo, czyli ‘Śnieżka’ (dosł. ‘Pokryta białym śniegiem’), potocznie nazywana ‘Białą Damą’, oraz Chauchaukhangnilda, czyli ‘Królowa Śniegu’ (dosł. ‘ta, która mieni się w promieniach padających na jej śnieg’) – obie są świętymi górami regionu.
Wjazd do Spiti możliwy jest tylko dwiema drogami. Albo przez wysoko położoną przełęcz Kunzum (ok. 4500 m. n.p.m.) od strony Lahul – obszaru również odgrodzonego od reszty świata trudno przejezdną przełęczą Rohtang; albo przez Kinnaur. W pobliżu przełęczy Kunzum znajduje się kryształowo-czyste jezioro Czandratal (4270 m n.p.m.), zwane po polsku ‘Jeziorem Księżyca’, położone na wysokości ok. 4300 m. n.p.m.. Zasila ono rzekę Czandrę – która łączy się później z Bhagą, stając się Chandrabhagą, a w dolnym jej biegu – ważną indyjską rzeką Chenab. Jest to także rejon chroniony, Po przejechaniu na drugą stronę przełęczy Kunzum odsłania się szeroka dolina rzeki Spiti, od której cała kraina wzięła nazwę. Głównym miastem prowincji jest Kaza (ok. 3600 m. n.p.m.), stosunkowo nowe miasto leżące koło historycznego Rangrik – miejsca związanego Atiśą i mistrzem buddyzmu, pochodzącym z Bengalu. Był on drugim uczniem Śraddhakaravarmana, nieco młodszym od Lochawy Rinchen Zangpo. W nowym klasztorze w Tabo można obejrzeć galerię wszystkich wczesnych mistrzów buddyzmu, którzy zaprowadzili buddyzm do Tybetu.
Nad Kazą wznosi się spektakularnie największy klasztor Doliny: Key Gompa (ok. 4100 m.n.p.m.), kompleks klasztorny założony w XI wieku przez następcę Atiśi, Dromtöna, pochodzącego z środkowego Tybetu, twórcę tybetańskiej szkoły Kadam, która później została zastąpiona przez szkołę Gelukpa (z której wywodzą się Dalajlamowie).
W Key Gompie na dwa dni przed nowiem kończącym piąty miesiąc tybetańskiego kalendarza phugpa, odbywa się największe święto tej prowincji – dwudniowy Spiti Gutor (དགུ་གཏོར་, dgu gtor). Jest to ważne wydarzenie duchowe, mające na celu oddalenie zła i przywołaniem pomyślnych sił. Jest to przeniesione o 5 miesięcy święto pożegnania starego roku – tylko tutaj obchodzi się je w lipcu a nie w styczniu. Ludzie z całego Spiti, a także z sąsiednich Kinnauru i Lahaul, zbierają się na placu przy klasztorze, aby oddalić przeciwności losu, choroby i nieszczęścia. Jest to wielkie wydarzenie, z tańcami cham i ceremoniami. Po uroczystości, w nów księżyca, obchodzi się dzień Buddhy Shakyamuniego, odpowiednik Losaru.
Nad Key Gompą znajduje się wieś Kibber (ok. 4400 m.n.p.m.), w cieniu świętej góry Kanamo (5976 m. n.p.m.). Powyżej Kibber, też w cieniu tej góry, znajduje się mała osada rodziny lokalnego uzdrowiciela, a jeszcze wyżej, przy cudownym źródełku, jaskinia Guru Padmasambhawy (na wysokości ok. 4700 m. n.p.m.). Wiedzie do niej wąska, kręta ścieżka pomiędzy ukrytymi skałami, skrywającymi w sobie morskie skamienieliny sprzed 60 milionów lat. Wszystkie okoliczne szczyty Himalajów, wysokie na około 6000 m., były kiedyś dnem oceanu Tetydy – dlatego w całym tym obszarze (a zwłaszcza w okolicach wsi Langza, znanej jako ‘park skamienielin’) można znaleźć amonity i inne skamieniałe morskie organizmy z okresu jurajskiego, które nagromadziły się tutaj w dawnej przybrzeżnej oceaniczne zatoce. Jest to wyjątkowe geograficznie miejsce. Znajduje się na terenie Kibber Wildlife Sanctuary, znanego z nielicznych stanowisk śnieżnej pantery, a także stad koziorożców syberyjskich (zwanych ibexami).
Dhankar, z kolei, jest dawną stolicą Spiti. Położona jest kilkadziesiąt kilometrów w dół rzeki, w kierunku Tabo. Miejscowość wygląda majestatycznie na wysokości około 3800 m n.p.m. Na skalnym urwisku, jak wyżłobiona w skale, znajduje się Dhankar Gompa, klasztor spoglądający z wysoka na zbieg dwóch rzek, Spiti i Pin. Bliźniaczo obok na szczycie sąsiedniego wzniesienia wtóruje mu historyczny pałac królewski, niedostępny dla wroga – tu mieściło się centrum lokalnej władzy. Obecnie rodzina króla mieszka gdzie indziej, a pałac jest zamknięty. We wsi znajduje się też piękny, nowy klasztor, ze szkołą klasztorną i dom gościnnym, zapraszającym także zagranicznych gości. Stąd można pieszo przejść w kilka godzin piękną drogą do jeziora, Dhankar Lake.
Dhankar otwiera pieszą drogę do najwyższych wiosek świata – najwyższą jest Komic (4580 m.), ale tuż obok leży ‘wieś skamienielin’ Langza (4450 m. m.p.m.)– w pogodną noc jes to najlepsze na świecie miejsce do obserwacji gwiazd. Jest też tam możliwość skorzystania z teleskopu.
W druga stronę Dhankar stanowi wrota wjazdowe do Doliny Pin. Rzeka Pin wpada do rzeki Spiti właśnie tutaj. Dolina Pin jest jeszcze bardziej niedostępna i oddalona niż Spiti. Zachowała się tam wysoka kultura lokalna. Z oddalonej wsi Mudh wywodzi się jedyny w Himachal Pradesh ludowy, zawodowy teatr. Tworzą go Buzheni, potomkowie tybetańskich lamów, którzy jako jedyni pielęgnują zapomnianą gdzie indziej tybetańską formę teatru. Podczas występów wystawiają sztukę z gatunku ’das log (delok), czyli o przejściu na tamten świat, a następnie przyniesienie stamtąd przesłania. Są to historie o kobietach, takich jak Gelongma Palmo, Sangye Chözom, Lingza Chökyi, Nangsa, Karma Wangzin, które były pozbawiane możliwości praktyk duchowych (zarezerwowanych głównie dla mężczyzn) umarły, a następnie ożyły, aby przenieść do ludzi przesłanie o dobrym postępowaniu ze światów boskich. Buzhen poprzez sztukę nawołują do dobrego postępowania i samodyscypliny duchowej. Demonstrują także dominację ducha nad ciałem poprzez przebijania ciała mieczem bez szkody i praktykę rozbijania kamienia na swojej klatce piersiowej w rytuale tańca symbolizującego zabicie demona. Tradycji tej wymagającej długiej praktyki i dyscypliny obecnie grozi całkowite zapomnienie.
W Dolinie Pin praktykowany jest też Yak Cham, czyli taniec jaków, wykonywane jeszcze tylko w Bhutanie i Sikkimie. Te formy tańców i pokazów odbywają się podczas lokalnych świąt, a także w świątyniach. Najważniejszym klasztorem w Dolinie Pin jest Kungri Gompa, reprezentujący szkołę Ningma-pa, która zachowuje swój tantryczny i duchowy charakter. To tutaj aktorzy Buzhen są inicjowani. Lamowie tego klasztoru Kungri mogą zostać albo mnichami przestrzegającymi celibatu, albo też zostać ożenić się i praktykować buddyjską tantrę – to właśnie potomkami tych ostatnich są aktorzy Buzhen.
Tak wyglada zarys bogatej spuścizny kulturowej Spiti.
Zobacz też:
– Galeria zdjęć ze Spiti
– Himalaje
– Lahul
– Wyprawa do Spiti w 2027 roku